Over het gebruik van de beamer in de kerkdienst

Durf te kiezen voor de kracht van het kijken

We leven met elkaar in een kijkcultuur; waarin beelden onze beleving van de werkelijkheid bepalen. Toch wordt er in de meeste kerkdiensten vooral een beroep gedaan op het zintuig van het gehoor. Mits zorgvuldig ingezet, kan multimedia-ondersteuning een kerkdienst een geweldige meerwaarde geven.

Door Wim Eikelboom

We kijken heel wat uur per week televisie, lezen kranten en zien daarin (soms indringende) foto’s. En als we in de kerk komen, valt er over het algemeen weinig te beleven voor onze ogen. Onze kerkgebouwen zijn onder invloed van de Reformatie ontdaan van beelden en (glas-in-lood)schilderingen. Het geloof is immers uit het gehoor, zo klinkt het met een beroep op de Bijbel. De afkeer van het beeld zit heel diep geworteld in de protestantse kerk mentaliteit. Elke vorm van visualisering in kerkdiensten wordt achterdochtig bekeken.

Snaren raken

Toch durf ik de stelling te verdedigen dat er met de inzet van multimedia veel winst valt te halen in de Woordverkondiging. De preek is een probleem geworden, constateert Reinier Sonneveld in zijn vorig jaar verschenen doctoraalscriptie van de Theologische Universiteit Kampen. Sonneveld studeerde af op de plek van film en theater in de gereformeerde traditie. Hij betoogt: “In onze beeld-georiënteerde samenleving dreigt een preek een buitenlandse taalvorm te worden die mensen van deze tijd niet meer begrijpen. Als er dus enig belang bij is dat de boodschap goed overkomt, is de vraag naar visualisering dringend”.
Een beeld zegt soms meer dan duizend woorden. Een sterke afbeelding kan snaren raken van gevoelens en emoties; waar een sterke redenaar amper in slaagt. Neem het bekende schilderij van Rembrandt over de terugkeer van de verloren zoon. Het doek toont een knielende zoon en een vader die zijn liefdevolle handen op de schouders van zijn jongen legt. Henry Nouwen liet het beeld op zich inwerken en schreef een indrukwekkend boek over zijn ‘kijk-beleving’ van dit schilderij.

Plaatjes kijken maakt lui

Soms hoor je: plaatjes kijken maakt lui. Niets is minder waar. Wetenschappers hebben aangetoond dat het zien van plaatjes juist stimuleert tot nadenken. Blader door een fotoboek van de WorldPress-inzendingen en er komen allerlei gedachten op gang in je hoofd. Op zo’n moment gaat beeldtaal over in woordtaal.
En juist daar liggen de kansen voor het grijpen in de kerk. Door de combinatie van beeld en woord kan de boodschap van het Evangelie met meer kracht worden verkondigd aan mensen van vandaag. Een voorbeeld om meteen maar praktisch te maken: Toon met een beamer op een scherm een beeldvullende foto van een dobberende foetus in de baarmoeder en lees vervolgens Psalm 139. De psalmwoorden dat God je in de moederschoot wonderlijk heeft geweven, zullen opeens op een heel andere manier bij je binnen komen.

Geen tovermiddel

Hoewel een beamer een aanwinst kan zijn voor een kerkdienst, is het geen tovermiddel. Soms wordt die indruk gewekt. Zo van: wij gebruiken een beamer, maken een mooie computerpresentatie en laten daarmee zien dat we bij-de-tijd-zijn. Mulitmedia zijn niet slechts bedoeld voor het ‘opleuken’ van kerkdiensten.
In Zwolle doen we nu twee jaar ervaring op met het gebruik van computer en beamer in de zogeheten ontmoetingsdiensten, zondagse samenkomsten voor christenen en niet-christenen. Alle liederen worden op de beamer getoond, de bijbellezing en (doorgaans) de hoofdlijn van de verkondiging.
Het eerste winstpunt van een ‘beamer-liturgie’ is de kwaliteit van de samenzang. De samenzang klinkt een stuk beter, omdat mensen niet langer met een lichte buiging in hun liedboek staan te turen, maar vooruit kijken naar het scherm. Voor de bijbellezing is ook extra aandacht, omdat iedereen kan meelezen op het scherm voorin de kerkzaal. Een minpunt is dat mensen de neiging krijgen om hun bijbel en liedboek thuis te laten, omdat toch alles kant en klaar wordt voorgeschoteld.

Filmfragment

Een beamerpresentatie kan de gemeente helpen om de rode draad en de spits van een preek vast te houden. Eenmaal een beamer aangeschaft, dan kan op een simpele manier gebruik worden gemaakt van beelden. Er kan een filmfragment worden gebruikt of een stuk uit een tv-uitzending. Een kort (!) filmfragment kan een pakkende, veelzeggende inleiding zijn voor de verkondiging van de Boodschap. Stel je houdt een preek over christelijke opvoeding en het leren loslaten van ouders. De film Finding Nemo biedt mooie fragmenten om iets daarvan te illustreren. Finding Nemo is een animatiefilm over een vadervis die zijn zoonlief zoekt, die op eigen houtje de wereld is ingetrokken. Bij nagenoeg alle kinderen is deze Walt Disney-kraker bekend en veel ouders hebben er ook van (mee)genoten.
Het visuele moet opbouwend en ondersteunend zijn. Dat is voorwaarde om het op een goede manier te gebruiken. Het visuele mag bovendien de boodschapper (voorganger) niet overschaduwen. Anders gezegd: een preek moet niet een presentatie worden, waarbij de gemeente wordt meegenomen van dia naar dia. Daarmee neemt het beeld de leiding boven het woord. Bij een goed gebruik van de beamer, zorgt het beeld voor versterking van het gesproken woord. Zodat het gepredikte woord van God via oren én ogen tot ons komt. Daarom dit pleidooi: durf te kiezen voor de kracht van het kijken.

Wim Eikelboom is lid van de christelijke gereformeerde kerk Zwolle